Ten artykuł czytasz w ramach bezpłatnego limitu

Miasta powstawały i rozwijały się w mniejszym lub większym stopniu wokół funkcji handlowej. Działo się tak dlatego, że handel był i wciąż pozostaje niezwykle istotną sferą ich funkcjonowania. Handel detaliczny, będący ważnym sektorem gospodarki miast oraz szczególnie istotnym elementem ich przestrzeni, ulega dynamicznym i głębokim przekształceniom od początku transformacji w Polsce.

Zakupy to jedna z podstawowych aktywności społecznych, pozwalająca ludziom zaspokajać potrzeby ekonomiczne oraz psychospołeczne, np. związane z budowaniem własnej tożsamości, statusu oraz relacji interpersonalnych, z poszerzaniem wiedzy, odpoczynkiem, spędzaniem wolnego czasu czy też z rozrywką.

Obiekty handlowe pełnią rolę w strukturze miasta

Są nie tylko użyteczne i funkcjonalne ekonomicznie, ale też, podobnie jak miasto w ogóle, stanowią istotną część przestrzeni życiowej mieszkańców, w której mogą oni z powodzeniem realizować określone spektrum swoich potrzeb. Jedną ze stałych charakterystyk przestrzeni miast – w znacznym stopniu warunkującą deklarowane poczucie jakości życia mieszkańców – jest dostępność obiektów handlowo-usługowych. Lokalizacja placówek handlowych determinuje dostępność towarów i usług dla klientów, tworzy warunki niezbędne do realizacji ich potrzeb konsumpcyjnych, uwzględniając możliwości dochodowe, preferencje i czas poświęcony na zakupy. Struktura i rozmieszczenie placówek handlowych w przestrzeni miasta tworzą warunki konkurencji pomiędzy przedsiębiorcami (kupcami), kształtując w ten sposób jakość życia mieszkańców i oddziałując tym samym na otoczenie biznesowe.

Lokalizacja handlu, usług, rzemiosła i gastronomii w mieście jest warunkowana głównie dostępnością rynku zbytu w zakresie ilości i rozmieszczenia potencjalnych nabywców, ich sytuacji ekonomicznej oraz preferencji wyboru. Istotne są również czynniki komunikacyjne, tj. dostępność dróg dojazdowych, parkingów, miejsc postojowych i przystanków komunikacji miejskiej.

Rośnie rola handlu detalicznego

Współczesne realia zakupów zmieniają nie tylko miejsce lokalizacji handlu w mieście, ale również formę placówek handlowych. Coraz bardziej zróżnicowane potrzeby i wymagania klientów w zakresie oferowanych towarów i usług oraz form ich dystrybucji skłaniają przedsiębiorstwa handlowe do poszukiwania wciąż nowych, bardziej wygodnych i kompleksowo wyposażonych obiektów. Handel detaliczny staje się działalnością o coraz większym znaczeniu dla rozwoju miasta. Sprowadzony niegdyś głównie do roli konsumenckiej, obecnie tworzy duży rynek pracy, organizuje przestrzeń miejską, a nawet kreuje nowego typu relacje społeczne. Funkcja urbanistyczna handlu sprowadza się do współkształtowania struktury przestrzennej miasta. Szczególnie w dużym mieście rozwinięta sieć placówek w powiązaniu z siecią usług komercyjnych i publicznych tworzy „kręgosłup urbanistyczny”, oparty na węzłach sieci komunikacyjnej. Formaty placówek handlowych są silnie zróżnicowane. Od wolno stojących kiosków i straganów, po duże domy towarowe; od zwartych ciągów „parterów handlowych” wzdłuż głównych ulic, po peryferyjnie położone centra handlowo-usługowe; od tradycyjnych placów targowych, po nowoczesne galerie i parki handlowe.

Handel poprzez swoje formy koncentracji i lokalizację może stanowić o ładzie lub chaosie przestrzennym miasta, a także o specyfice jego krajobrazu. Działalność handlowa może także pełnić rolę „naprawczą” tkanki miejskiej, przyczyniając się do rewitalizacji zdegradowanych budynków, kompleksów miejskich i ulic, niosąc korzyści przestrzenne, ekonomiczne, ekologiczne oraz społeczne.

Co się dzieje z ulicami handlowymi?

Prawidłowo ukształtowana sieć handlowo-usługowa miasta powinna więc uwzględniać jego charakterystyczne cechy wyrażające się w strukturze urbanistycznej, układzie komunikacji wewnętrznej oraz realizowanych funkcjach. Obserwowane od dekady w Polsce przemieszczenia inwestycji handlowych pomiędzy miastami i ich strefami podmiejskimi oraz relokacja centrów miast skutkują dewaloryzacją wewnątrzmiejskiej przestrzeni handlowej, a nawet degradacją śródmiejskich ulic handlowych. Przywracanie witalności (w znaczeniu rynkowym) strefie śródmiejskiej staje się w przypadku wielu miast nadrzędnym celem działania lokalnych władz, urbanistów, planistów, przedsiębiorców oraz mieszkańców. Współczesny kształt i charakter przestrzeni polskich miast cechuje duża dynamika zmian. Jest to zarówno dynamika wzrostu i rozwoju, przejawiająca się powstawaniem obszarów zurbanizowanych i coraz większym zagęszczeniem miast, jak też dynamika destrukcji, wynikająca z likwidacji zakładów przemysłowych, migracji i depopulacji niektórych miast i regionów oraz narastającego chaosu przestrzennego.

Dla wielu miast handel stanowi o jego atrakcyjności, wyznacza specyfikę miejsca w sensie społecznym, przestrzennym, a nawet symbolicznym. Działalność handlowa współzależy od innych funkcji miasta tj. komunikacyjnej, społecznej czy też gospodarczej, stąd też bezpośrednio wpływa na kształtowanie większości elementów funkcjonalnych w mieście, co przekłada się na warunki jego rozwoju i konkurencyjności jako ośrodka w systemie osadniczym. Trwający nieprzerwanie od wieków związek miasta i handlu przechodził różne etapy oddziaływania i formy kształtowania wzajemnych relacji.

Rozwój sieci zagroził małym sklepom

Współcześnie widoczne zaczyna być rosnące znaczenie obiektów handlowych w przestrzeni miejskiej. Nowym elementem jej organizacji stała się lokalizacja nowoczesnych formatów handlu: centrów handlowych, hipermarketów, supermarketów i sieci dyskontowych. Proces różnicowania oferty handlowo-usługowej charakteryzuje się w Polsce ogromną dynamiką.

W ostatnich latach sieć handlu detalicznego podlega procesowi koncentracji przestrzennej, który prowadzi do zmniejszania się liczby placówek, zwiększania średniej powierzchni sklepu, powstawania wielofunkcyjnych centrów handlowych oraz sieci supermarketów, hipermarketów i sieci dyskontowych. Wielkopowierzchniowe formaty handlu nie tylko wzbogaciły sieć tradycyjnych sklepów, ale też wprowadziły nowe standardy obsługi klienta, nowoczesne techniki sprzedaży i nowe koncepcje lokalizacji. Infrastruktura handlu tworzy warunki dla wzrostu jakości życia w mieście i obsługi mieszkańców, stąd też tak ważna jest właściwa lokalizacja placówek handlowych.

Rozwój nowoczesnych formatów handlu zbliżył handel detaliczny w Polsce do systemów występujących w krajach wysoko rozwiniętych, ułatwił zaopatrzenie w towary firm globalnych i przyspieszył upodabnianie się stylów konsumpcji i stylu życia do tendencji i wzorców światowych. Poprzez rozwój tych form sprzedaży następowało przyśpieszenie absorpcji innowacji oraz unowocześnienie techniczno-organizacyjne tej części gospodarki. Tym samym rozwój sieci handlowych wprowadził zagrożenie konkurencyjne dla tradycyjnych form sprzedaży małych sklepów osiedlowych, sklepów spółdzielczych, targowisk i innych form drobnego handlu.

Centrum handlowe to też promocja miasta

Niemniej jednak współczesna sieć detaliczna miast funkcjonuje znacznie sprawniej i bardziej kompleksowo za sprawą obecności nowoczesnych formatów handlu. Często są one bardzo pożądanymi, a nawet prestiżowymi inwestycjami, stają się wyznacznikami podążania z duchem czasu, rozwoju handlu i nowoczesnych rozwiązań. Równocześnie współczesne obiekty handlowe są ważnym ogniwem w rozwoju gospodarczym i mają możliwości wpływania na przekształcenia obszarów miejskich.

Miasta zazwyczaj pozytywnie postrzegają nowoczesne inwestycje handlowe, ponieważ budowa takiego obiektu wiąże się z powstaniem zobowiązania podatkowego z tytułu podatku od nieruchomości. Są to wpływy bezpośrednie, a stawki ustalane są przez radę miasta w ramach obowiązujących przepisów prawa. Wraz z budową nowoczesnych placówek handlowych modernizowana jest lub powstaje infrastruktura drogowa, na lokalnym rynku pojawiają się dodatkowe miejsca pracy oraz możliwości zbytu dla producentów i wytwórców. Są to również korzyści wizerunkowe i promocyjne, a także działania na rzecz organizacji pozarządowych – sieci handlowe prowadzą współpracę z fundacjami, domami dziecka, szkołami oraz występują w roli sponsora oraz partnera biznesowego. Tak więc budowa nowoczesnych obiektów handlowych ma zwykle pozytywny wpływ na rozwój funkcjonalny i przestrzenny miasta.

Samorząd powinien czuwać

Niemniej jednak napływ coraz większej liczby inwestorów oraz rozbudowa istniejących obiektów generują efekty negatywne, takie jak: nasilenie ruchu, zagospodarowanie terenów zielonych na potrzeby inwestycji, większe zanieczyszczenie środowiska i wzrost poziomu hałasu. Stąd też proces powstawania nowych obiektów handlowych w miastach powinien być szczegółowo weryfikowany przez lokalne władze od strony administracyjnej i formalnej. Skutecznym rozwiązaniem może stać się w przyszłości programowanie funkcjonalne miast przy pomocy obiektów handlowych, tworzenie odpowiednich strategii rozwojowych, studiów i planów, a następnie egzekwowanie ich realizacji.

* autorka jest pracownikiem naukowym Katedry Gospodarki Przestrzennej i Środowiskowej Wydziału Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach

Czytaj ten tekst i setki innych dzięki prenumeracie

Wybierz prenumeratę, by czytać to, co Cię ciekawi

Wyborcza.pl to zawsze sprawdzone informacje, szczere wywiady, zaskakujące reportaże i porady ekspertów w sprawach, którymi żyjemy na co dzień. Do tego magazyny o książkach, historii i teksty z mediów europejskich. Zrezygnować możesz w każdej chwili.